Kelionenn

Setu lennet din (fonnapl) ul levr brav, get livadurioù a-dres a-barzh, hag a-ziàr an evned; "Evned ma liorzh" eo, skrivet get Madalen an Amour, un dregeriadez, skeudennaouet get Yvette Le Louët, hag embannet get Skol Vreizh. 24 istor evned; traoù savet diàr ar pezh he deus gwelet en he jardrin; skrivet eo en ur brezhoneg simpl a-walc'h met yac'h; kaoz zo ag an evned stankañ er vro hepken, met roet e vez da dañva traoùigoù hag a ra personelezh pep unan, sellet he deus mat. Ne vez ket desket kement-se a draoù met plijus eo. Lies e lak an evned da gomz, talvoudus eo pa lak àr-wel perzhioù ar spesad-mañ hag ar spesad, met ur wezh an amzer ne ra ket ha domaj eo, rak kollet e vez plas en ul levr hag a zo berr a-walc'h ur sort. Ar skeudennoù a zo un dudi sellet doc'hte. Ul levr a-dres evit ar vugale, ar re a zesk brezhoneg, pe ar re n'anavont ket forzh netra e bed an evned. Evit ar re a anav mat an evned (me zo me etre an daou rummad !), na bout eo skañv e chom bourrapl da lenn, ha n'em eus ket gwelet farioù bras a-fed skiant (moarvat unan barrekoc'h evidin-me a welo un nebeud). Ma 'peus tro d'er lenn, grit !

Setu me é tehan achu ur pezh levr, "Les coulisses de la grande distribution", skrivet get Christian Jacquiau hag embannet get an ti Albin Michel. Un tamm poan am eus bet evit lenn tout, met talvout a rae ar boan ur sort. Skrivet eo bet e 2000 hag ar prizioù a-barzh a zo c'hoazh e lurioù gall, ar pezh a laka diaesoc'h ar c'hompren, tammigoù. Diskouez a ra kant tra, ha pas traoù gwall vrav, a-ziàr ar fesonioù m'o deus ar stalioù bras-divent, ar gourmarc'hadoù, da labourat, da c'hounid tachenn, da soñjal er prizioù hepken ha pas en implijoù da skouer, nag en endro (hag oc'hpenn-se e lakaont an dud, ar brenerion, da soñjal memes mod, er prizioù hepken !); gwelet a reer ar gwask a lakaont àr ar broduerion evit ma vehe izel ar prizioù, ur gwask hag a lak ar re-se da chañj o fesonioù d'ober da heul, hag an implijidi pe/hag an endro a c'houzañv d'ar liesañ, pa ne vez ket ar produer hag a ya da get. Kompren a reer gwell penaos ar pakadoù graet er gourmarc'had, 3 evit priz 2 da skouer, a zo daet diàr goulenn ar gourmarc'had, hag ar produer n'en deus ket kalz a choaz nemet ober pe bout kemeret e blas er stalennoù get re arall. Gwelet a reer ivez penaos ar "marques magasin" a zo ur feson da guzhat a venn e ta ar produioù evit gellet chañj produer p'o devez c'hoant, hep hogozik gouiet d'ar brenerion. Diskouez a ra an efedoù àr an industriezh hag ar labour-douar. Ha diskouez a ra ivez ar c'hoarioù vil a vez etre ar bolitikourion hag ar gourmarc'hadoù bras, lies-mat allas.

Marse e ouiit c'hoazh tout an traoù-se, marse oc'h dizonet ag ar gourmarc'hadoù, met evit ar re n'int ket c'hoazh, pe evit ar re n'o deus choaz ebet, en ho laka da soñjal gwell àr ho feson da breniñ, hag ivez àr ar rol hon eus ni, pep unan ac'hanomp, en c'hoari chimik-se.

Taolit ur sell d'ar levr-mañ enta !

Genitrix: an neizhour, pa oan é klask kousket hep donet da benn doc'htu, setu me é tapout krog en ul levr em boa prenet n'eus ket forzh pell zo. Genitrix, skrivet get François Mauriac. Pa oan er skol, en eilvet klas ma ne farian ket, hor boa studiet Thérèse Desqueyroux hag al levr-se en doa plijet din, an istor vantrus-se a gont Mauriac a-barzh a zo lec'hiet e koadoù al Lanas, "les Landes" e galleg, e-tal Bordèu/Bourdel/Bordeaux. Petra en doa plijet din resis, ne ouian ket, sur a-walc'h ar feson ma skriv an den, get skeudennoù taer, ar feson ma ya don e kevrin ar vuhez, hag ar feson ma liv an natur tro-dro, "lo pinhadar" (la pinède) dreist-holl. Oc'hpenn-se on tremenet estroc'h evit ur wezh e Bourdel hag ur liamm tanav zo en em grouet etre ar gêr vras-se ha me. Bourdel zo e tachad an okitaneg oc'hpenn. Setu neuze ma 'm eus lennet an hanter kentañ ag al levr an neizhour, hag an hanter arall ar mintin-mañ. Gwir eo n'eo ket gwall dev al levr, ar pennadoù zo berr hag etre pep chapitr eh eus div bajenn wenn. Istor un den hanter-c'hant vlez eo, e vaouez yaouank a zo edan mervel pas pell goude o eured, e vamm zo atav ken aketus é ober àr e dro-eñ, doc'h er gwarantiñ doc'h kement tra a c'hellehe er pellaat a-zoc'hti. Soñjoù an den, e vamm, a chañj goude marv ar vaouez yaouank, hag heuliet e vez ar chañjamantoù-se e bed kloz o zi bras, ur sort maner, hag o zachenn. Ur liamm hepken doc'h ar vuhez tro-dro (rak liv ar marv zo hed-ha-hed ar romant), doc'h ar vro en diavaez: ar vatezh, hag a gomz "patois" èl ma lâr Mauriac, da lâret eo okitaneg ar gwaskogn. E fin ar romantig en he gweler é tegemer he faotr bihan hag é ober kentelioù katechim dezhoñ. El levr ne glever nemet ur wezh an amzer komz ag ar "patois", un nebeud frazennoù hepken. Lâret e vez ag an haroz "en dehe karzet deskiñ ar patoes". Met ar pezhig a oar, en implij a ra evit lâret "Anet 'b en !" d'ar vatezh ha d'he familh, da lâret eo "Skarzhit kuit !" Drol eo, dre ar romant, a-dreñv, evel un dra kuzhet, ul liv tanav met pouezus er romant, setu ur yezh hag ar gevredigezh ma vev ar yezh enni. Hag a-c'houde ma 'm eus desket tammigoù okitaneg e santan gwell an traoù-se c'hoazh, hag e soñjan: an den-se, Mauriac, sur a-walc'h e ouie an okitaneg; ha p'en dehe skrivet e okitaneg ? Ne vehe ket bet trezolioù a lennegezh getoñ ? Met n'en deus ket graet. Ul liv en e romantoù, tra ken. Evit ur bern tud, ar yezhoù "rannvroel" a zo èl-se, ul liv evit bravaat ar vro, met tra ebet muioc'h. Ha neoazh, pa vehe just evit gouarn al liv-se hepken, hor behe afer a zeskiñ ar yezhoù-se, a ledanaat o brud hag o implij er vuhez dre vras. Un dra n'eo ket bet komprenet get kalz a dud, a gredan.

Hag anat deoc'h n'eo ket gouarn ul liv hepken a faot deomp-ni avat.

E fin al levr, just er fin, e weler ar vatezh kozh é tostaat en-dro dezhoñ. Ha klask a ray tostaat doc'h ar vaouez-se hag he yezh ?

Ya, ul levr du met plijus da lenn, ma santer a-dreñv korf bras ar yezh oc é veviñ.

Setu me é achuiñ ar romant "Ar gariadez vaen" skrivet get Yann Fulub Dupuy. Ur pezh levr tev eo, skrivet bihan. Klevet em boa lâret e oa ul levr un tamm diaes da lenn abalamour d'ar puilh mand eo ar c'heriaoueg hag an troiennoù dibaot a-barzh. Ar pezh zo gwir sur a-walc'h, ha me 'm eus eñ aprovet é lenn levrioù arall skrivet getoñ. Kement-se a ziaesa ar c'hompren gwezh-a-vez el levr, met kas a ra plijadur ivez d'al lennour kar-e-yezh, ha c'hwek em eus kavet ar yezh dre vras. N'eo ket fall naket gwelet en un istor, en ur romant, gerioù ne welit ket lies er-maez ag ar geriadurioù. Un tamm evel gwelet un evn gwir p'ho poa eñ gwelet betek aze el levrioù hepken, diàr fotoioù.

An istor he deus plijet din ivez ken-ken, na bout on bet un tamm difonn é lenn ar penn-kentañ. Met ur momant a arru en istor ma on bet tapet ha ma 'm eus klasket gouiet penn d'an traoù hep leuskel al levr a-gostez ken. An darvoudoù a zo en-dro d'un iliz-veur, ha darvoudoù kriz a-walc'h peogwir eh eus multroù. An haroz a zo Yann, ur c'hlasker hag a studi an iliz-veur-se a-zevri. Ne lârin ket muioc'h met suspens a zo. Oc'hpenn-se on plijet a-walc'h get an ilizioù kaer ha neuze n'eo ket falloc'h, desket e vez anvioù hag a denn d'an arkitekouriezh ha-razh...

Danvez zo da lenn, a-fed gerioù ha senario, ul levr ag an dibab a lârehen a-walc'h, boued spered ha boued faltazi. Ha romantoù (gwir ha pas istorioù buhez) hir e brezhoneg èl-se n'hon eus ket kement-se.

Setu daet er-maez kazetenn ar Gerlenn Sten-Kidna (en Alre), An Dasson, ur gazetenn divyezhek, get skeudennoù brav àr ar golo, skeudennoù... ar mizioù du, met livoù zo enne ur seurt.
Petra a vo kavet a-barzh neuze ? Ur pennad-kaoz get ar skrivagner Yann Bijer, ur pennad skrivet genin a-ziàr ar pezh am eus gwelet en natur ar goañv-mañ (lod-kaer ag ar pezh zo a-barzh ho peus lennet c'hoazh ma heuliit mat ar pezh a gasan àr ar blog-mañ !), un tamm pennadig get frazennoù am eus dastumet e-ser lenn (àr ar blog eo ivez), un tamm pennad tennet ag ar gazetenn La Croix, lec'h ma komz JC Raspiengeas a-ziàr yezhoù ar Frañs, un tamm rentiñ-kont ag ur staj aozet get Gevred; ha rubrikennoù berroc'h a-ziàr levrioù, sonerezh, barzhonegoù, hag ivez un tamm sell àr ar pezh zo bet graet get ar Gerlenn Sten-Kidna ar mizioù paset.
5 € an tamm, da vout kavet e stalioù-levrioù ar vro (Lenn ha dilenn, Breizh ma bro, Coop Breizh) hag en un nebeut lec'hioù arall c'hoazh, peotramant dre goumanant (kerzhit enta e darempred get ar Gerlenn Sten Kidna 02 97 29 16 58 peotramant andasson@yahoo.fr)