Kelionenn

A-barzh e Brec'h, er vediaoueg, e c'hell an dud gwelet, betek fin ar miz-mañ, un diskouezadeg fotoioù natur. Lod zo bet graet evit koñkour fotoioù Douar Alre arlane, "an dour" a oa an tem; ha brav int. Ar re arall zo bet graet get un den anvet Daniel Allaire, un den a Garnag hag en deus graet fotoioù plant a gostez ar mor; un nebeudig a zo diskouezet aze met re arall en deus graet c'hoazh. Doc'h pep porteled eh eus bet staget un tamm testenn skrivet getoñ. Hag ivez testennoù tennet a oberennoù skrivagnerion ag ar vro, e galleg dreist-holl met e brezhoneg ivez un tamm; an anvioù-plant zo bet lakaet e brezhoneg ivez; ha kontant on bet bout sikouret getoñ evit kement-se.

Neuze, kerzhit 'ta da deurel ur sell !

Ha moarvat ma c'hwitit an diskouezadeg ar wezh-mañ ho po c'hoazh tro d'he gwelet diwzhatoc'h, rak troiñ a ray dre ar vro.

Setu amañ ur pennad tennet ag an Telegramm a-ziàr an dra-se:

Ha taolit ur sell d'ar pennad a-ziàr "Hent Arkadius" d'an dias, a-gleiz...

Pell zo n'em eus ket lakaet notenn natur ebet ha neoazh e vehe talvoudus derc'hel d'ober; pas marse bemdez èl ma 'm eus bet graet get kalon e-pad ur prantad (ar pezh zo mat evit bout sur da skriv, hag ivez evit ma rediiñ da sellet doc'h an natur, met ar pezh a gemer pasapl a amzer ha-tout), met klask komz lies ag ar pezh a denn, a dost pe a bell, d'an natur.

Tro am eus bet d'ober un devezhiad studi ar balafenned hag ar matizhion-aer (anavet gwell dre an anv "Nadozioù-aer"), ha gwelet em eus bet pegen talvoudus e oa bout ur roued evit tapout al loened-se hag o studiiñ. Komprenet em eus ne rae ket droug dezhe pa vez gouiet implij ar benveg-se; ha gwelet al loen a-dost eo ar gwellañ feson da vout sur ag e anv ! An deiz-se hon eus bet chañs rak brav e oa an amzer, ne oa ket kalz a avel (pa vez avel e ya ar loenedigoù-nij da guzh !), hag oc'hpenn hon eus gwelet spesadoù nadoz-aer marse pas dibaot a-grenn, met ne vezont ket gwelet bemdez ur sort. Evidin-me kalavern penaos, al lod vrasañ anezhe n'anaven ket, na bout em boa klevet komz anezhe; aze hon eus studiet modoù sur d'o diforc'h, ha komprenet ivez gwell e-menn o c'haver, petra eo o buhez. Ar pal goude a vo, evidin-me, o studial gwell (get sikour ur levr n'em eus ket c'hoazh hag ur roued n'em eus ket naket !), hag èl-se, pa 'm bo tro da welet al loened-se àr ma hento*, reiñ un anv dezhe ha sikour (ar pezhig a c'hellan) da sevel ur sort atlas anezhe !

Ar fotoioù-mañ da heul zo tennet ag ul lec'hienn vrav: http://pagesperso-orange.fr/ramieres/libellules/cadre.html

Calopteryx virgo

unan ag ar re baotañ er vro

... ha Boyeria irene (unan dibaot a-walc'h)

Ur bochad re arall hon eus gwelet; n'em eus ket amzer d'o diskouez deoc'h, na da vrastresiñ an diforc'hioù etre rummadoù bras bed an nadozioù-aer... met soñj am bo pell ag an devezh-se en deus ma lakaet da vonet er bed-se.

Setu amañ ur listennad anvioù evned (hogozik razh ar re a c'heller gwelet e Breizh) bet lakaet o anvioù e brezhoneg diàr labour bras Pêrig Herbert (repoz dezhoñ) hag e genlabourerion. Hag anvioù e yezhoù arall oc'hpenn ! Ur labour, me 'gav genin, a dalvoudegezh. A-dra-sur o deus krouet lod ag ar gerioù , met atav goude bout studiet an anvioù lâret get an dud er vro, ha lakaet an anvioù-se pa oa anezhe ha pa oant poellek. Anvioù zo a oa diaes gouiet a beseurt evn e raent dave, neuze o deus graet choazoù. Ar pezh hon eus amañ a zo seurtoù anvioù "standart" , get sinifiañs ar ger standart a gaver ivez en ornitologiezh e galleg, da lâret eo anvioù spesadoù resis a vo komprenet doc'htu en un diviz etre daou ornitologour brezhonegour a beseurt evn zo kaoz. Evel ma vez graet get an anvioù skiantel (anvioù latin) etre daou ornitologour ha ne gomzont ket ar memes yezh ha n'int ket evit en em gompren.
An dra am eus graet oc'hpenn a zo bet lakaat ar gerioù am eus klevet e bro an Alre; lakaet em eus "E bro an Alre" met moarvat e vezont implijet pellikoc'h. Hag a-dra-sur e vank traoù. A-du-rall em eus lakaet evit tout an anvioù ma vehe marse ad-stummoù aesoc'h da gompren get tud Gwened Uhel lakaomp... met en ur c'hoarn ar stummoù choazet, kalz-pe-bihan.
N'ho pet ket aon kas ho soñj din hag anvioù oc'hpenn m'ho peus klevet.
Mersi d'ar re o doa kaset ar fichennaoueg din get ar listennad-mañ.

anvioù evned e brzhg.xls

Ma faot deoc'h gober un droiad-bale en natur genin e vo aozet (get Kerlenn Sten Kidna) unan a-benn d'an 22 a viz Kalañ-Goañv, pe miz Du ma faot deoc'h, e Lokoal-Kamorzh, tost doc'h Pleuwigner (56).
Emgav da 2 eur d'enderv e-tal ar chapel (aes da gavout !). Ho kas a rin àr minotennoù ar c'hoad, àr glask tokoù-touseg, plant, gwez, hag ivez evit komz hepken (... e brezhoneg).

A-greiz kalon e c'houlennan geneoc'h ma fardoniñ, kar kinnig a ran deoc'h amañ un diplodokus...

Komzomp ag ul levr ar wezh-mañ. Unan hag a gont pasapl e mam buhez (hag oc'hpenn e kani mam breur). Divinit...petra eo ? "Intron Varia Garmez" ? Pas, tamm erbet memp. "Kammdro an Ankoù" ? Muioc'h ya, met n'eo ket hennezh. Assimil brezhoneg ? Muioc'h c'hoazh, a-dra-sur, met pas. Evit sikour geneoc'h, n'eo ket unan e brezhoneg. Marse e soñjit en ul levr prederiañ, traoù a denn d'ar spered...an Aviel ? Boñ, n'heller ket lâret ne gont ket, sur, met aze oc'h fariet c'hoazh ! "L'Etre et le Néant", get Sartre ? Pas, evit lâret ar wirionez deoc'h, n'am eus ket eñ lennet. Troiñ a rit ho selloù davet bed ar romantoù en-dro: "Vingt-mille lieues sous les mers" ? Ya, eñ en deus plijet din, met n'heller ket lâret en deus kontet kement-se em buhez, nemet am eus desket getañ ur bochad gerioù gallek. Kroget oc'h da fuloriñ; petra eo neuze, lâr deomp ! "Jonathan Livingstone le Goéland" ? Pas ! "Le renard et le chien courant" ? Pas ! "Le Grand-Meaulnes" ? Pas muioc'h ! Aze, e-raok reiñ titouroù deoc'h e lârin bravo deoc'h. N'ouian ket penaos oc'h deuet da benn, met kavet ho peus aze un nebeudig e-mesk ar romantoù a zo chomet e ma spered. Spierion oc'h pe petra ?!
Ale, ul levr skiant eo. Neuze, d'ho soñj ? "Poussières d'étoiles" get Hubert Reeves ? Hum... "Le feu de la terre" get Maurice ha Katia Krafft ? N'eo ket fall..."100 orages faciles à prévoir" get Alex Hermant ? O, o, met e-menn ho peus lakaet ar c'hamera e ma zi ?? Ret vo din diskuliañ petra eo e-raok ma vo anavet get razh ar websurferion roll kuzh ma lennadennoù ! Ar respont: "Les 4 flores de France" get Paul Fournier, embannet bremañ get an ti Dunod. Penaos, 'poa ket kavet ?
Ul levr tev a-walc'h eo, àr-dro 1100 pajenn (550 follennad neuze), àr-dro 3cm x 12cm x 22 cm.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
A-barzh e vez kavet deskrivadennoù ag an darn vrasañ ag ar spesadoù plant (nemet ar spesadoù man pe bezhin) a c'heller kavout er Frañs. Un alc'hwez a zo evit dont da benn a reiñ un anv d'ar blantenn a zo dirak ho taoulagad, ha tresadennoù munut ivez. Seblant a ra ponner, skrivet eo bihan, get berradennoù; dister a-walc'h an tresadennoù e-keñver an destenn; a istorioù pe danevelloù n'eus ket en destenn ! Deskrivet vez ar blantenn-mañ-plantenn, ur ger a zo àr etimologiezh an anv skiantel. Ur skouer a roin deoc'h tuchant.
Dilennadus, ne gav ket geneoc'h ? An dra-se a oa bet ma soñj ha-rac'h, p'am boa eñ gwelet evit ar wezh kentañ, e levraoueg skol-veur Gwened. Met a-benn ar fin m'am boa eñ amprestet, marse evit "ar gordenn dev" !...met intereset oan get al louzaou en amzer-se dija ur seurt. Ma mamm eo he deus roet goust deomp da sellet doc'h al louzaou er penn kentañ, kar hi a ziskoueze deomp ar re a anave, meur-a-wezh. Pa oan un tammig koshoc'h am boa sellet e levrig ma mamm: Quelle est donc cette fleur ?", get A. Kosch, embannet e ti Nathan. Sellet ha disellet, lennet ha dilennet, memp ha zoken. an tresadennoù du ha resis a blije din, sur, met barzhoniezh rik an anvioù louzaou oc'hpenn c'hoazh ! N'ho peus ket 'met lenn:
Pimpinelle saxifrage, Spergule noueuse, Parnassière des marais, Herbe au pauvre homme, Marrube commun, Mélilot blanc, Agripaume ou Cardiaque !!
Gortozit, n'eo ket achu...Stumm an deskrivadennoù, renket a-vannoù diàr choaz an aozour, o lak da vout heñvel doc'h haïku-ioù dispar; just èl pa vehe ret renkiñ ar frazenn-mañ en ur bann strizh: Moteur multicycle à vibration hélicoïdale contrôlée.

moteur multicycle
vibration hélicoïdale
contrôlée

(N'ho po ket bevennoù ar bannoù siwazh din, ne zeuan ket a-benn d'o gober get ar mekanik daonet-mañ).
Heñveloc'h eo doc'h ur varzhoneg dija ? Hag aze ?

panicules
déployés
fleurettes
en étoile


cymes
multiflores
5 sépales


capitule
isolé,
terminal,
en collerette



grappe de
fleurs
alternantes


Goulenn a rit c'hoazh ? Lan eo al levr ag ar barzhonegoù-se ! Aze oa deskrivet stumm ar bokedoù. Daou skouer bremañ tennet ag ar bann "forme de la feuille":

vert d'herbe
lancéolée
pointue


allongée,
poils rudes,
amincie en
pétiole






C'hoazh, c'hoazh, a c'houlennit ! Tri skouer tennet ag ar bann "Particularités":


tige à demi
gisante



fleur s'ouvre
le soir, tige
velue par
touffes
fleur dioïque


radicelles
du centre
enflées en
tubercules


Biskoazh !
Marse zo lod ac'hanoc'h hag a gred eh on é farsal, met tamm ebet ! Evit gwir, aze e kavan biskoazh brav ar varzhoniezh-se, ken on techet da renkiñ al levr-se e-tal ma levrioù Rimbaud ha Verlaine, just e-tal Les orchidées des dunes calcaires du Devonshire.
Ret eo din anzav, aze, ur seurt:
1) n'am eus nemet ul levr Rimbaud, hag unan Verlaine (an daou a blij din horrol)
2) brav eo an titl Les orchidées des dunes calcaires du Devonshire, met al levr-se n'eo ket em dalc'h.
3) e-tal Rimbaud pe get, e vo ret din renkiñ al levr-se en ul lec'h bennak, un deiz bennak !
Ha tout ar skouerioù am eus diskouezet deoc'h uhelloc'h a oa tennet ag ur bajenn hepken !!
Setu c'hoazh unan (Marianna) evit ho plijadur, honnezh zo tennet ag ur bajenn arall:

rhizome
rameux en
forme de nid
d'oiseau

Soñjal a ra din 'm behe graet gwell komz ag al levr-mañ kentoc'h evit ag al levr arall...met boñ...pa soñjan mat, a-hent-arall, ar wezh kentañ ma vo goulennet genin "Ha pa vehec'h kaset d'un enezenn digenvez ha goulle, ma n'hellehec'h ket kas ken 'met ul levr, peseurt hani a vehe ?" e ouiiin petra respont bremañ: "Quelle est donc cette fleur ?" E-mod-se e kasin rac'h ar varzhoniezh-se, ha rac'h an natur-se àr-un-dro, genin.
Ul levr arall am boa prenet ur wezh e kastell Trevarez, un tammig er memes stil (pas barzhoniezh-rik, hennezh): "Flore des campagnes" (e ti Gründ). Skeudennoù e liv ar wezh-mañ. Ar skeudennoù-se, ar gerioù-se a oa kroget da intriñ ma fenn pa 'm boa kavet al levr "Les 4 flores de France".
Aet ma breur hag amprestiñ al levr neuze, ha aet da foetal bro àr ar maezoù neuze. Goude bout prederiet un tammig sur-awalc'h hor boa divizet kas al levr ponner geneomp er c'hoadoù, en desped d'ar riskloù a oa d'e gousiiñ. Burzhud ! Get al levr-se e oa posupl dizoleiñ anv ul louzaouenn, e-mod-se ! Un dro-vale pe ziv get al levr, dizoloet un nebeudig plantennoù, ha setu ni kontant. Un tammig àrlerc'h hor boa graet ar memp tra, hag un tammig àrlerc'h c'hoazh...Gast, talvoudus eo al levr-mañ, a soñjemp muioc'h-mui. Ar blez-se, neuze, hor boa tolpet hon argand godell, ni hon daou, ha aet ha preniñ ur skouerenn. Graet oa...ha n'hon eus ket bet keuz ! Bet eo geneomp e-kerzh hor pourmenadennoù stank en amzer-se, e-pad ar vakañsoù er menezioù ha tout. Badezet e oa bet un deiz ma oa bet glav bras é tonet en-dro ag al "Lac bleu" er Pireneioù.
Ma faot deoc'h, tostait da dañvaat un tammig ar pezh a raemp hag a raomp get ar "Petit Albert mod nevez" –se. Un alc'hwez bras eo (kani ar baradoz vihan?), da lâret eo un alc'hwez dikotomek (poil aux Aztèques). Ret eo choaz, bep taol, etre daou dra.
Da skouer: 5 sepalenn en deus ar boked, peotramant 4 ?
C'hwi a sell neuze doc'h ar blantenn da anavezout, ha neuze e choazit (afe, pa c'hellit).
Ma choazit pemp: en em gavout a rit dirak ur serten goulenn, ha ma choazit 4, dirak ur goulenn arall. A c'houlenn da c'houlenn e ya da vout resisoc'h hag e tostait doc'h anv ar blantenn. Setu ur skouer tennet ag al levr:
Calice renflé en ballon (surtout après la flor.) à 20-30 nervures..................................série I, p. 317
Calice non renflé en ballon, gént rétréci à la base, à 10 nervures
Calice entièrt glabre..............................................................................................série II, p.318
Calice pubescent ou velu
Carpophore plus court que la capsule, parfois nul
série III, p.321
Carpophore au moins égal à la capsule
série IV, p.324
Carpophore de longueur indécise
série V, p.326

Neuze? C'hwi a evo ar c'halisad "jusqu' hallali", get ar c'harpophore de longueur indécise-mañ !!
An deorienn a oa; an implij ag al levr a zo liesseurt.
An alc'hwez bras a c'hell bout kroget ag ar penn-kentañ tout anezhañ, an dra-se a c'hoarvez pa ne ouiit ket tamm erbet petra eo ar blantenn. Ha gwezh-a-vez e kerzh ! Deuet omp da benn ur wezh bennak da gavout ul louzaouenn e-mod-se, ha plijus-meurbet eo.
Met d'al liessañ e ouiomp dre vras dre vras petra eo hag e klmaskomp tre-g'an-hent e pajenn ar familh, pe ar jener (ar skiantourion o deus renket ar boudoù bev e kombodoù, evit gwelet sklaeroc'h e bed ar boudoù bev, met ar c'hombodoù-se n'eus anezhe nemet evit spered an den). Ha goude, ur wezh arru get ar bajenn vat e krog c'hoari an alc'hwez en-dro, betek kavout.
Meur-a-wezh, hag aze e vez ar plijusañ, e ouiomp anv ur blantenn, a-benn p'he gwelomp, doc'h an dailh anezhi !! Neuze e teua sklaerder ur vousc'hoarzh àr hor begoù, 'st èl pa en em gaver get ur mignon n'ho peus ket gwelet a-c'houde un tammig zo, hag a anavezit raktal er ru ! Geo, tre an dra-se...Hag a-drugarez da betra omp gouest da ouiet en un talo petra eo ? A-drugarez d'an daou levr barzhoniezh arall (hag un nebeudig re arall ivez), ha d'o skeudennoù, hama !
An alc'hwez daonet a vez implijet e-dan kalz-a-vern peseurt amzer (nemet ar glav ur seurt). Ha gwell eo bout daou, unan é lenn, hag unan é sellet doc'h ar blantenn. Ha ne gredit ket ket e vez diskennet get an alc'hwez ken aes ha tra. Gober a raomp èl ma c'hellomp evit dont da benn. Dre gaer pe dre hêg. Gwezh-a-vez e kav geneomp eo ar blantenn-mañ-hag-ar-blantenn. Neuze, e-lec'h diskenn get an alc'hwez e krapomp...da welet ma klot pe get. D'al liesañ kalz-a-vern penaos e krapomp hag e tiskennomp estroc'h evit ur wezh evit kavout, ken eo heñvel al levr doc'h ur milendall.
Da skouer pa vank deomp un elfenn. Lakaomp eo ret choaz "Fruit noir" pe "Fruit rouge" ha n'eus ket frouezhenn erbet. Neuze e sellit an daou choaz posupl hag e yit get an daou hent. Pa en em gavit en un hent-dall e vez ret deoc'h monet àr ho kiz ha klask gouiet e-menn ho peus graet ur fari. Al lennour a vez hujaotet gwezh-a-vez get ar sellour: "Puten ! Perak t'eus ket lâret koulsoc'h an dra-se din !?". Ken e teua an abadennoù dirak ur blantenn da vout tenn a-walc'h.
Dre forzh implij ar benveg-se e teuomp da vout "fisel" un tammig. Ha pa vehe kontrel ar pezh a welomp doc'h ar pezh a zo skrivet el levr e choazomp an hent-mañ-hent ur seurt, hag en achumant e kavomp. "Détermination à la mitraillette" a vez graet ag an dra-se e galleg, pe c'hoazh "flair du botaniste" ! Ret eo diferiñ, interpretiñ an destenn ha pas heuliiñ an alc'hwez ger-ha-ger.
Ar reolennoù pennañ zo, kalz-a-vern penaos, ar re-mañ:
- Bout onest a-walc'h evit lâret "N'hon eus ket kavet", pa vez gwir.
- Ur wezh kavet deoc'h un anv, e vez ret gwiriekaat an traoù, sellet ma n'eus ket ur spesad arall el levr hag a gouch gwell, ha derc'hel soñj e c'hellit fari.
- Ar feson m'ho po kavet an anv ne vern kement-se ma toujit d'ar reolenn kent.

Chom dirak ur blantenn e-pad ur c'hard-eur peogwir ne faot ket dezhi lâret he anv, ha tout an natur en-dro deoc'h a-hent-arall, a zo un dra hep e bar. Petra lâret ? "Nag emmerduset, met na plijuset àr un dro !", ar pezh a glot get ar c'hrennalavar gallek mil-anavezet "Plus c'est chiant plus c'est marrant".
Moien a vehe din kontiñ dre ar munud an troioù-kaer graet geneomp e-kerzh hor pourmenadennoù, met hir eo dija an diaoul a destenn-mañ a gredan !! Hag emañ ret din goarn danvez evit ma buhezskrid oc'hpenn kement-se...
Ar-un-dro am eus keuz d'ar mare-se ma tizoloemp spesadoù brudetañ ar c 'hornad me ha mam breur. Dibaotoc'h eo bremañ eo an degouezhoù ma kavomp louzaou nevez hag aes a-walc'h da anavezout àr-un-dro (ar plant-dour, pe ar geotennoù, a c'hell bout torr-penn bras !) Met n'eo ket torret em c'hreiz an c'hoant da zizoleiñ ar boudoù-se, bout ma n'am eus ket mui kement-se a amzer. Evit prouiñ an dra-se din-me ma unan am eus prenet ur skouerenn a "Les 4 flores de France" ar blez tremenet (an all zo aet get mam breur) !
N'hellan aliiñ nemet un dra deoc'h: kerzhit c'hwi ivez da glask louzaou dre ar vro, pas marse get "Les 4 flores de France" a-benn, met get ul levr skeudennet brav da gentañ, peotramant un den hag a anav un tammig ar bed-se, n'ho po ket keuz. Ar pezh a zo, seul vuioc'h e anaver a louzaou, seul boaniusoc'h eo deoc'h pa zeuont da vout dibaot, met an dra-se zo lod tout ar c'harantezioù...

Dick Panterra, a Nagram.

(dont a ra da vout filozofel en achumant...!)

Voici une photo qui nous fait penser à d'autres que l'on a vues dans des livres sur les volcans; vous savez, des plantes qui courageusement s'établissent sur les fissures d'une coulée de lave encore tiède.... la coulée de lave ici se situe à Hennebont.

Setu ur foto hag a zegas soñj deoc'h a fotoioù arall bet gwelet e levrioù a-zivout ar manezioù-tan; c'hwi oar a-walc'h, ar plant kalonek-hont hag a sank o gwriziad e faoutoù ar lava gourdom c'hoazh... ar lava amañ a oa en Henbont.